Muôn màu phong tục Tây Nguyên (Kỳ 3)

Muôn màu phong tục Tây Nguyên (Kỳ 3)
Kỳ 3 (Kỳ cuối): Huyền bí lễ cúng các vị thần

Các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên như Ê Đê, Xơ Đăng, Gia Rai, M’Nông, Ba Na…đều có tín ngưỡng vạn vật hữu linh, xem các hiện tượng sự vật tồn tại đều có thần. Thần linh chi phối mọi mặt đời sống, họ có những quy định khắt khe, mang màu sắc huyền bí mà đời trước đã đặt ra, đến nay vẫn được thực hiện như một nét văn hóa.

Thú vị tên buôn, tên làng


Một sáng tinh sương, trong căn nhà sàn cũ kỹ còn đượm mùi lúa mới, âm thanh đàn T’rưng vang vọng giữa không gian thanh vắng cho người nghe cảm giác yên bình. Già A Nol (Kon Hring, xã Ea Hđing, huyện Cư Mgar, Đắk Lắk) kể truyền thuyết của người Xơ Đăng ở xứ này: Mỗi vùng đất, mỗi tên làng của đồng bào dân tộc Tây Nguyên đều gắn liền với lịch sử hình thành, đặc điểm cư trú có khi gắn với truyền thuyết huyền thoại vùng đất ấy… Tùy thuộc vào từng dân tộc sẽ có tên gọi khác nhau, thường bắt đầu bằng Kon, Đăk hay Plei. Làng Plei Tơ Nghia (tỉnh Kon Tum) khi lập làng này giọt nước chính ở dưới bóng cây Kơ nia nên đặt tên Tơ Nghia theo tiếng Xơ Đăng… Theo quan niệm của đồng bào, điều cấm kỵ là tên làng không được đặt trùng nhau.
 
Đặt nghi lễ lên bàn thờ Yang trong lễ cúng được mùa của người M’Nông
Đặt nghi lễ lên bàn thờ Yang trong lễ cúng được mùa của người M’Nông

Có truyền thuyết về làng Yang Roong (làng thần nuôi dưỡng) ở xã Đăk Cấm, thành phố Kon Tum, truyền thuyết kể rằng: Ban đầu Yàng (thần linh) phái xuống một vài người để cai quản vùng đất này và Yàng cho làng này được đặc ân là con người sinh ra không phải chết. Trong làng có nhiều người sống vài trăm tuổi, người nhiều đến nỗi không biết hết tên nhau. Một ngày nọ, chàng trai trong làng đi săn về ngang qua một làng khác thấy nhiều người tụ tập, khóc lóc, đánh chiêng rồi nhảy múa, mổ heo, bò ăn uống…

Khi hỏi mới biết đây là một đám dành cho người chết. Vì chưa bao giờ biết chết là gì, anh ở lại tìm hiểu, được bà con giải thích cặn kẽ về cái chết. Anh mang câu chuyện về kể cho làng anh nghe, mọi người ai cũng tò mò muốn xem chết là thế nào. Họ quyết định lên rừng tìm một con vượn vì nó có ngoại hình khá giống người về giết chết và bắt chước làm đám ma để khóc lóc, nhảy múa ăn uống…Việc làm này khiến thần linh nổi giận và trừng phạt cho người chết thật. Lúc đầu chỉ một vài người sau đó chết hàng loạt. Dân làng quá sợ hãi và lo lắng về làng Yang Roong sẽ bị diệt vong. Họ tìm đến một thầy cúng (theo quan niệm của họ đây là người có thể kết nối với thần linh). Thần linh đã giao họ phải tìm được các lễ vật có màu trắng: Bò trắng, trâu trắng, dê trắng… để cúng thần thì mới thôi. Từ đó thần linh không cho người được sống mãi mà đã sinh ra là phải chết đi.
 
Lễ hội giúp mọi người gần nhau hơn để chia sẻ giúp đỡ nhau trong công việc.
Lễ hội giúp mọi người gần nhau hơn để chia sẻ giúp đỡ nhau trong công việc.

Ánh mắt xa xăm như tìm kiếm điều gì đã đánh mất, giọng già A Nol chùng xuống: Với đồng bào, tên làng có ý nghĩa thiêng liêng. Khi cộng đồng làng có một biến cố nào buộc phải dời làng đi nơi khác, họ luôn cố gắng để giữ tên của làng mình. Giọng già chợt nghẹn lại: Cái đêm hôm ấy, bắt đầu từ cuối năm 1972, khi cả làng Kon Hring đang yên bình ở huyện Đắk Tô, thành phố Kon Tum bỗng nháo nhác và tan hoang vì bom đạn của kẻ thù. Hơn 200 hộ gia đình đồng bào dân tộc Xơ Đăng phải chạy dáo dác di cư sang xã Ea Yông, huyện Krông Pắk, Đắk Lắk. Năm 1975, họ tìm đến vùng đất màu mỡ dưới chân núi Cư Dliê Mnông lập làng mới, vẫn lấy tên Kon Hring (xã Ea Hđing, Cư Mgar) cho đến ngày nay. Tại đây họ dựng một ngôi nhà rông với vẻ đẹp đặc trưng văn hóa Xơ Đăng, nhưng một đêm năm 2002 đã bị cháy rụi.
 
Trưởng buôn A Nít chia sẻ: Có những tên làng đã có và được cộng đồng giữ gìn hàng trăm năm, nên nó cũng là một phần hồn làng. Vì thế bảo tồn tên làng cũng là việc làm góp phần bảo tồn sự đa dạng về văn hóa của các đồng bào. Lũ trẻ lớn lên sẽ biết gốc gác của làng mình, cội nguồn và như vậy sẽ biết trách nhiệm bảo vệ, xây dựng quê hương mình.
 
Giữ hồn lễ hội truyền thống

Trước dòng chảy cuộc sống hiện đại, các lễ hội truyền thống dần bị mai một, nhiều già làng ra sức níu giữ, tái hiện để thế hệ trẻ hiểu về văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Dù không còn phong phú như trước nhưng một số lễ hội quan trọng vẫn được bà con gìn giữ và tiếp tục bảo lưu trong cộng đồng. Mỗi dân tộc sẽ có lễ hội khác nhau. Những năm gần đây, ở một số buôn làng tỉnh Đắk Lắk chính quyền địa phương đã phục dựng lại lễ cúng bến nước để giữ gìn nét đẹp văn hóa của người Ê Đê. Già Y Nghê Mlô (xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột) cho biết: Lễ cúng bến nước của người Ê Đê có từ khi hình thành buôn làng. Theo phong tục, hàng năm, sau khi thu hoạch, bà con lại tổ chức lễ cúng bến nước. Cúng bến nước để thần nước, thần núi…biết được nơi đó có người sinh sống để ban sức khỏe, làm ăn khấm khá. Đây cũng là dịp bà con có trách nhiệm làm vệ sinh bến nước, sửa sang đường đi xuống lấy nước, gắn kết mọi người trong buôn yêu thương nhau hơn. Phong tục này là một trong những sinh hoạt văn hóa mang nhiều ý nghĩa tâm linh.

Dân tộc Xơ Đăng có lễ mừng lúa mới được bà con tổ chức rất long trọng. Già A Sơn (Kon H’Ring, xã Ea Hđing) chia sẻ: Các già làng muốn giữ cái hồn của dân tộc để thế hệ trẻ hiểu về văn hóa truyền thống. Sau khi lập làng mới ở vùng đất này, hằng năm buôn tổ chức lễ mừng lúa mới, tái hiện cuộc sống của bà con. Nhiều năm nay lễ mừng lúa mới của đồng bào Xơ Đăng không còn là của riêng người Xơ Đăng mà trở thành lễ hội chung của toàn bộ bà con trong buôn. Lễ hội là dịp để đàn ông thể hiện tài nghệ tạo dáng cây nêu, đánh chiêng, phụ nữ nấu cơm và mặc váy thổ cẩm truyền thống của dân tộc.

Dân tộc Gia Rai có nhiều lễ hội nhưng trong đó đặc biệt là lễ bỏ mả (Pơ thi) được tổ chức vào những tháng đầu năm. Lễ hội đông vui nhất với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống, còn dân tộc M’Nông có lễ mừng được mùa…
Theo tienphong.vn

Có thể bạn quan tâm

Lễ ăn mừng đầu lúa mới của đồng bào Raglai

Lễ ăn mừng đầu lúa mới của đồng bào Raglai

Đồng bào Raglai sở hữu một kho tàng tri thức dân gian đồ sộ, từ sử thi, truyện cổ, dân ca đến luật tục… Không chỉ vậy, đồng bào còn lưu giữ nhiều lễ hội dân gian đặc sắc như Lễ ăn mừng đầu lúa mới, lễ bỏ mả, các nghi lễ vòng đời… Trong đó lễ ăn mừng đầu lúa mới đã được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, khẳng định gái trị văn hóa sâu sắc và vai trò quan trọng trong đời sống, tinh thần của cộng đồng người Ragalai.

Món cà đắng lòng gà bọc lá chuối của người Jrai

Món cà đắng lòng gà bọc lá chuối của người Jrai

Ẩm thực của người Jrai ở Gia Lai luôn độc đáo với những món ăn ngon, dân dã, đậm nét truyền thống. Trong số đó, món cà đắng lòng gà bọc lá chuối nổi bật như một biểu tượng của sự sáng tạo và gắn kết với thiên nhiên.

Vui Tết rừng với đồng bào Mông Nà Hẩu

Vui Tết rừng với đồng bào Mông Nà Hẩu

Đến hẹn lại lên, cứ vào ngày cuối cùng của tháng Giêng hằng năm, đồng bào dân tộc Mông ở xã Nà Hẩu, huyện Văn Yên (Yên Bái) nô nức hội tụ tại các điểm trung tâm bản để tổ chức Lễ Cúng rừng hay còn gọi Tết rừng.

Gìn giữ món bánh bạc đầu truyền thống của người Sán Dìu

Gìn giữ món bánh bạc đầu truyền thống của người Sán Dìu

Văn hóa ẩm thực của người Sán Dìu tại Quảng Ninh sở hữu những đặc trưng riêng, thể hiện sự khéo léo, tinh tế trong chế biến, phối hợp các thực phẩm. Một trong những món ăn đặc sắc đó là bánh bạc đầu đã trở thành đặc sản nổi tiếng. Thưởng thức các món bánh thơm ngon và tìm hiểu về văn hóa độc đáo của người Sán Dìu ở vùng cao Quảng Ninh là trải nghiệm đáng nhớ.

Tái hiện lễ Khai hạ của đồng bào dân tộc Mường

Tái hiện lễ Khai hạ của đồng bào dân tộc Mường

Nằm trong khuôn khổ các hoạt động của ngày hội " Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc" xuân Ất Tỵ 2025, tại làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội), đồng bào dân tộc Mường đến từ tỉnh Hòa Bình đã tổ chức tái hiện lễ hội Khai hạ đặc sắc.

Nghi thức lễ hát múa ăn mừng dưới cây bông của đồng bào dân tộc Thái

Nghi thức lễ hát múa ăn mừng dưới cây bông của đồng bào dân tộc Thái

Nằm trong khuôn khổ các hoạt động của ngày hội “Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc” xuân Ất Tỵ 2025, tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội) bà con đồng bào dân tộc Thái đến từ huyện Như Thanh, tỉnh Thanh Hóa đã tổ chức tái hiện trích đoạn nghi thức lễ hát múa ăn mừng dưới cây bông (Kin Chiêng Boọc Mạy) đặc sắc.

Chiêm ngưỡng vẻ đẹp trang phục truyền thống của người Dao Thanh Y

Chiêm ngưỡng vẻ đẹp trang phục truyền thống của người Dao Thanh Y

Người Dao Thanh Y sinh sống trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh nhiều năm qua vẫn luôn giữ được bản sắc văn hóa riêng thông qua phong tục, tập quán hay nếp sinh hoạt hằng ngày và đặc sắc trong đó có bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Dao Thanh Y là một di sản văn hóa độc đáo, mang đậm nét đặc trưng.

Lễ cúng rừng của người Mông nơi đại ngàn xanh Nà Hẩu

Lễ cúng rừng của người Mông nơi đại ngàn xanh Nà Hẩu

Đối với đồng bào dân tộc Mông ở xã Nà Hẩu (huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái), lễ cúng rừng hay còn gọi Tết rừng có từ khi tổ tiên di cư đến nơi đây lập làng, lập bản và trở thành bản sắc văn hóa, tín ngưỡng dân gian độc đáo riêng có.

Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa

Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa

Ngày 5/2 (tức mùng 8 Tết Ất Tỵ), tại xã Phong Phú, huyện Tân Lạc (Hòa Bình) diễn ra Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường năm 2025. Đây là lễ hội dân gian truyền thống lớn nhất của dân tộc Mường, đồng thời trở thành nét sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng không thể thiếu trong dịp Tết đến, Xuân về của người Mường ở Hòa Bình. Lễ hội thu hút hàng nghìn người dân, du khách trong và ngoài tỉnh đến tham gia.

Gìn giữ nghề dệt thổ cẩm trang phục dân tộc Thái ở Điện Biên

Gìn giữ nghề dệt thổ cẩm trang phục dân tộc Thái ở Điện Biên

Cộng đồng người Thái là một trong ba dân tộc chiếm phần lớn dân số của tỉnh Điện Biên. Nghề dệt thổ cẩm trang phục truyền thống của dân tộc Thái dù đã từng đối mặt với nguy cơ mai một nhưng hiện vẫn được gìn giữ. Những nghệ nhân lớn tuổi vẫn bền bỉ truyền nghề cho thế hệ trẻ từng họa tiết, hoa văn đặc trưng mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

Hội làng mừng Gươl mới của đồng bào Cơ-tu thôn Aró. Ảnh: Khánh Nguyên

Người Cơ-tu vui hội mừng Gươl mới

Với đồng bào Cơ-tu ở thôn Aró, xã Lăng, huyện Tây Giang (Quảng Nam), Gươl là không gian sinh hoạt chung, có ý nghĩa quan trọng trong đời sống văn hóa tâm linh. Để chào mừng công trình trọng đại này, đồng bào Cơ-tu thường tổ chức lễ mừng Gươl mới, góp phần bảo tồn nét đẹp văn hóa cộng đồng.

Lễ sum họp của người M’nông

Lễ sum họp của người M’nông

Cứ từ 3 đến 5 năm, trong khoảng thời gian từ tháng 1 đến tháng 3, khi mùa màng thu hoạch xong, đồng bào M’nông ở tỉnh Đắk Nông lại tổ chức lễ sum họp nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Gìn giữ nghệ thuật thêu, dệt thổ cẩm của người Dao Thanh Y

Gìn giữ nghệ thuật thêu, dệt thổ cẩm của người Dao Thanh Y

Nếu như người đàn ông đóng vai trụ cột trong đời sống của người Dao Thanh Y thì phụ nữ ở dân tộc này lại nắm giữ những giá trị không thể thay thế, là người nuôi dưỡng phát huy nguồn văn hóa truyền thống trong mỗi gia đình và rộng hơn là bản sắc của cả một dân tộc. Một trong những nét văn hóa của phụ nữ Dao Thanh Y ở thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh còn giữ lại được là nghệ thuật thêu, dệt thổ cẩm, thể hiện sự khéo léo, tài tình của phụ nữ.

Đồng bào Mông ở Sơn La rộn ràng đón Tết cổ truyền

Đồng bào Mông ở Sơn La rộn ràng đón Tết cổ truyền

Ở Sơn La, đồng bào Mông thường đón Tết cổ truyền (Nào Pê Chầu) sớm hơn Tết Nguyên đán 1 tháng, bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên để giữ gìn nét văn hóa truyền thống, giáo dục cho con cháu luôn hướng về cội nguồn.

Độc đáo canh gà rượu Bâu bổ dưỡng của người Dao Thanh Y

Độc đáo canh gà rượu Bâu bổ dưỡng của người Dao Thanh Y

Tại chân núi Yên Tử, cộng đồng người Dao Thanh Y tuy không quá đông nhưng bà con nơi đây vẫn duy trì sinh hoạt và phát huy được nét đẹp văn hóa đậm đà bản sắc, trở thành một phần không thể thiếu khi nói về những giá trị văn hóa phi vật thể của thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh.

Giữ lửa nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào Mông trên đỉnh Hang Kia – Pà Cò

Giữ lửa nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào Mông trên đỉnh Hang Kia – Pà Cò

Nằm trong vùng núi cao của huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình, xã Hang Kia và Pà Cò là nơi sinh sống của cộng đồng dân tộc Mông, một dân tộc có nền văn hóa lâu đời với những giá trị truyền thống đặc sắc. Trong đó, nghề dệt, thêu thổ cẩm là một phần quan trọng trong đời sống của người dân nơi đây.

Nét đẹp văn hóa trong trang phục của phụ nữ Hà Nhì

Nét đẹp văn hóa trong trang phục của phụ nữ Hà Nhì

Với sự tài hoa trong nghệ thuật thêu, can, ghép vải trên trang phục, người Hà Nhì đã tạo ra nét độc đáo riêng cho trang phục truyền thống của dân tộc mình, góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú trong bản sắc văn hóa các dân tộc tỉnh Điện Biên.

Kinh lá buông - “báu vật” của đồng bào Khmer An Giang

Kinh lá buông - “báu vật” của đồng bào Khmer An Giang

Là một trong Tam bảo của Phật giáo Nam Tông Khmer, kinh lá buông được xem như “báu vật” có giá trị đặc biệt trong đời sống tâm linh của đồng bào Khmer vùng Bảy núi An Giang. Kinh lá buông không chỉ là tài liệu ghi chép về các nghi lễ tôn giáo mà còn là kho tàng tri thức về văn học, y học, lịch pháp cũng như những câu chuyện dân gian phản ánh cuộc sống của cộng đồng.

Đặc sắc trang phục truyền thống của phụ nữ Pà Thẻn

Đặc sắc trang phục truyền thống của phụ nữ Pà Thẻn

Là dân tộc sống lâu đời trên vùng núi cao, người Pà Thẻn vẫn lưu giữ được nhiều nét văn hóa truyền thống, đặc biệt là trang phục của phụ nữ với màu sắc, họa tiết hoa văn đặc trưng, tạo nên nét độc đáo riêng.

Đặc sắc lễ mừng cơm mới của đồng bào Mường ở Miền Đồi

Đặc sắc lễ mừng cơm mới của đồng bào Mường ở Miền Đồi

Lễ mừng cơm mới là một trong những nghi lễ truyền thống quan trọng và mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc của đồng bào dân tộc Mường. Đây là dịp để tạ ơn thần linh, tổ tiên đã ban cho một vụ mùa bội thu, đồng thời cũng là cơ hội để cộng đồng gắn kết, gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc.

Ẩm thực của người Ê-đê

Ẩm thực của người Ê-đê

Người Ê-đê trên Cao nguyên Đắk Lắk không chỉ có truyền thống văn hóa lâu đời mà còn có nền ẩm thực đặc sắc với những món ăn độc đáo, là sự hòa quyện của hương vị núi rừng. Ẩm thực của người Ê-đê là sự hòa trộn tinh tế của các loại thực phẩm sẵn có của địa phương, các loại thảo mộc, gia vị cùng phong cách nấu nướng và chế biến đặc biệt.