Một vài nghi lễ liên quan đến nước của người Chăm Phan Rí - Bình Thuận

Một vài nghi lễ liên quan đến nước của người Chăm Phan Rí - Bình Thuận
Lễ khai mương đắp đập (Pơh băng yang)

Theo họ, vùng đất Phan Rí (bao gồm cả Bắc Bình và Tuy Phong) cứ 3 năm lại hạn hán một lần. Vì vậy, phải cúng tế khai mương, đắp đập, hoặc  cầu mưa… Tập tục này ngày nay không còn nữa. Nhưng trong tình hình hạn hán như mấy năm gần đây, trong quá trình điền dã dân tộc học, tôi xin giới thiệu một vài lễ nghi liên quan đến nguồn nước của người Chăm Phan Rí.

Thứ ba tuần đầu của tháng 1 (Chăm lịch), nhằm tháng 2 hoặc tháng 3 âm lịch, tại nơi khai mương đắp đập, người Chăm tổ chức lễ Pơh băng yang do Ôn Hmu Ia phụ trách việc cúng tế. Ôn Hmu Ia cho người chuẩn bị lễ vật gồm: 1 con dê, 5 mâm cơm canh, 1 khay trầu và một chai rượu trắng với cây nỏ nường (nỏ nường hình dáng sinh thực khí của đàn ông được làm bằng gỗ trầm hoặc gỗ me, biểu trưng cho tính phồn thực của tộc người Chăm).

Vào lễ, Ôn Humu Ia khấn xin thần bảy ngôi xin đừng phá rối việc khai mương đắp đập.  Ông dùng nỏ nường để múa. Đắp đập xong, Ôn Hmu Ia dùng 5 ngón tay vẽ cách điệu hình rồng ngụ ý không cho ma quỷ phá đập. Cúng xong, Ôn Hmu Ia hốt một nắm đất ném xuống mương với ý niệm được rồng soi mương, mương sẽ nhiều nước hơn. Mặt khác, ông còn khấn vái các thần linh chứng giám và phù hộ cho công việc đồng áng của cư dân Chăm trong vùng. Buổi lễ kết thúc, Ôn Hmu Ia cho người đem lễ vật về nhà.

Những nơi có lăng tẩm, nghi lễ này tổ chức cầu kỳ hơn.

Các vị uy tín làng Chăm trong lễ hội. (Ảnh minh họa)
Các vị uy tín làng Chăm trong lễ hội. (Ảnh minh họa)

Lễ cầu mưa (Yõr Yang)

Người Chăm cho rằng cứ 3 năm được mùa thì 3 năm mất mùa bởi hạn hán. Cứ 3 năm đến 7 năm, họ tổ chức Yõr Yang nếu vào tháng 4 Chăm lịch (khoảng tháng 5 ÂL) chưa có mưa. Theo lịch thời vụ thì mưa đã trễ 2 tháng. Do đó, họ tổ chức cúng ở đầu nguồn để cầu Po Tau Yang Ing thời xa xưa đã từ ngự trị tại nơi này. Lễ vật gồm: 1 con trâu trắng, trầu cau, xôi chè, chuối, cá cơm… nhang đèn. Thực hiện lễ có: thầy Cò ke (Ôn Ka Thành), thầy Ông bóng (Ôn Kà Ing), thầy Cả Sêh (Po Sêh Gru), thầy Cả vỗ (Ôn Mưn Duồn), thầy Bà bóng (Ôn Pa Jâu) thay mặt dân làng cầu cho mưa thuận, gió hòa.

Tại nơi hành lễ phải dựng 1 Ka jang cho Po Tau Yang Ing. Ôn Mưk Pa Jầu bưng trầu rượu dâng lên van vái thần linh. Ôn Ka Thanh kéo đơn Ka nhi theo điệu Po chày. Ôn Ka Ing múa hát bài A po để mời thánh thần xuống chứng giám dân làm kễ Yõr Yang và sau đó van vái trước khi làm lễ chém trâu. Theo phong tục, trước khi làm lễ chém trâu - báo tử cho con vật tế thần. Mã đao phải rửa sạch bằng nước cát lồi (có nhiều ở vùng biển Chí Công với đặc tính NaOH)  và vẽ bùa. Theo lệnh ông, Ôn Ka Ing dùng mã đao chém cổ trâu và cho người mang đi xẻ thịt làm các món cúng thần linh. Lễ vật hướng về phương Đông, nơi biển cả.

Lễ này chỉ thực hiện trong buổi chiều. Người Chăm Phan Rí cho rằng, sau lễ chém trâu, mây đen kéo đến. Làm lễ xong có khi mưa không kịp về.

Cầu đảo thần sóng biển (Palao Pasah hay Plao Sah)

Lễ này được tiến hành vào đầu năm, ngay sau lễ Chà và (Rijia Nưga), địa điểm cúng tại cầu Sông Cạn (Phan Rí Thành). Thực hiện lễ cúng bao gồm cả người Bàlamôn (Cham jak) và người Hồi giáo Bàni theo ngày giờ do Po Sêh Gru ấn định.

Trước khi vào lễ, họ dựng 7 Kajang cho 7 vị thầy. Đó là: Ôn Po Sêh Gru, Ôn Kà Ing, Ôn Ka Thành, Ôn Mưn Duồn, Muk Pa Jầu Ra Chà (bà chuyên múa Chà và) và Po Char. Lễ vật được sắm gồm: 3 con dê, 14 con gà, xôi, canh, cá… Khác với lễ cúng đầu nguồn, cúng bể chỉ chém dê chứ không chém trâu. Vào lễ, họ vái thánh Allah (Po tip a luah Allah), cầu đấng sáng thế (Po Sipa jưn)… Mưk Pa Jầu  múa hát và thả đồ cúng trên 2 chiếc bè (hok) cho trôi ra biển, nguyện cầu nước dâng lên. Dân từ mười mấy làng đi theo các tu sĩ để phục dịch, lo cho buổi lễ thành công. Lễ kéo dài 2 ngày, 1 đêm.

Thỉnh thoảng họ còn cầu đảo ở miếu Bà (Phan Rí Thành). Lễ vật ở đây chỉ có dê, hình thức và mục đích ở đây cũng như các nơi khác. Miếu Bà thờ Chúa Thiên Yana (Po Inư Nưgar). Theo quan niệm của người Chăm, bà là Mẹ xứ sở Champa. Bà ra đời trước Đức Allah giáng thế.

Lễ chặn đầu nguồn (Kap Hlâu Krong)

Hàng năm, cứ vào tháng 10 âm lịch (khoảng tháng 7 Chăm lịch) họ tổ chức lễ Kap Hlâu Krong nhằm tạ ơn các vị thần đã mưa xuống cho dân làng cày cấy, mùa màng bội thu và xin thôi mưa để mùa màng khỏi hư hỏng. Lễ này tổ chức ở các đầu nguồn nước. Các thầy của Bà la môn và Bà ni làm chủ lễ. Khác với lệ thường, thầy Po char mặc áo đen (thuộc hành thủy).

* Định cư trên vùng đất Panduranga (bao gồm Ninh Thuận, Bình Thuận) nắng gió bốn mùa, lượng mưa quá ít ỏi, người Chăm (theo tục đa thần) đã hình thành tập tục biểu hiện lòng tin đối với vấn đề thủy lợi. Nước được đề cao hàng đầu. Không có nước ruộng đồng khô cạn, đói kém triền miên. Họ tin rằng thiên tai gây mất mùa là do tội lỗi của con người khiến thần linh trừng phạt. Vì vậy, những lễ nghi của họ trong thủy lợi đều thể hiện tinh thần sùng bái và phục tùng thiên nhiên, dựa vào thiên nhiên để khai thác chứ không đối đầu. Gạt bỏ những yếu tố lễ nghi sang một bên, chúng ta thấy từ rất xa xưa ngoài truyền thống đi biển, tộc người Chăm đã biết làm lúa nước theo lối thủy canh.

Có thể bạn quan tâm

Mang không gian văn hóa Tây Nguyên đến Thủ đô Hà Nội

Mang không gian văn hóa Tây Nguyên đến Thủ đô Hà Nội

Theo thông tin từ Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, vào các tối 12 và 13/4, khán giả Thủ đô sẽ được hòa mình vào không gian văn hóa, nghệ thuật Tây Nguyên ngay tại Hà Nội với chương trình âm nhạc, nghệ thuật dân gian “Tiếng gọi Cao nguyên” và vở ca kịch “Khát vọng Dam Săn” do Đoàn Ca múa Dân tộc Đắk Lắk biểu diễn, mang đến cho khán giả một không gian văn hóa đặc sắc của vùng đất Tây Nguyên ngay tại Thủ đô Hà Nội.

Nâng tầm giá trị di sản văn hóa gốm Chăm

Nâng tầm giá trị di sản văn hóa gốm Chăm

Tại Ninh Thuận, cộng đồng làng gốm cổ Chăm Bàu Trúc (thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước) đang “thổi một luồng gió mới” vào nghệ thuật làm gốm đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Người dân nơi đây không chỉ nỗ lực bảo tồn những tinh hoa nghề truyền thống mà còn sáng tạo các dòng sản phẩm gốm mới và đẩy mạnh phát triển du lịch cộng đồng.

Người dân Cà Mau hướng về Giỗ Tổ Hùng Vương

Người dân Cà Mau hướng về Giỗ Tổ Hùng Vương

Hòa cùng không khí của cả nước, ngày 7/4, tại Đền thờ Vua Hùng (tại ấp Giao Khẩu, xã Tân Phú, huyện Thới Bình), Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Cà Mau tổ chức Lễ Giỗ Tổ Vua Hùng với lòng thành kính và biết ơn sâu sắc.

Toàn cảnh Bến Lộc An – Tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Ảnh: vungtau.gov.vn

Vùng đất lịch sử Xuyên Mộc - thủ phủ du lịch Đông Nam Bộ

Sự kiện di tích Bến tàu không số Lộc An (xã Phước Thuận, huyện Xuyên Mộc, tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu) được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt vào cuối tháng 11/2024 đã khẳng định giá trị lịch sử của địa danh này. Cùng với những tiềm năng du lịch sẵn có của địa phương, những năm qua, Xuyên Mộc vươn mình mạnh mẽ thành một thủ phủ du lịch của cả vùng Đông Nam Bộ.

Bảo tồn và phát huy giá trị bánh dân gian Nam Bộ

Bảo tồn và phát huy giá trị bánh dân gian Nam Bộ

Tối 6/4, tại Quảng trường quận Bình Thủy (thành phố Cần Thơ), Lễ hội bánh dân gian Nam Bộ lần thứ XII năm 2025 chính thức khai mạc với chủ đề “Bảo tồn và phát huy giá trị bánh dân gian Nam Bộ”.

Ông Sok Daret, Tổng lãnh sự Campuchia tại Thành phố Hồ Chí Minh (phải) thực hiện nghi lễ tắm Phật. Ảnh: Xuân Khu - TTXVN

Lễ hội Tết cổ truyền các nước Lào, Thái Lan, Campuchia, Myanmar tại Thành phố Hồ Chí Minh

Sáng 6/4, tại chùa Phổ Minh, Thành phố Hồ Chí Minh, Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Thành phố Hồ Chí Minh (HUFO) phối hợp với Ban Phật giáo Quốc tế Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Lễ hội đón Tết cổ truyền Bunpimay của người dân Lào, Tết Songkran của Thái Lan, Tết Chôl Chhnăm Thmây của Campuchia và Tết Thingyang của Myanmar.

Lễ hội té nước của đồng bào dân tộc Lào ở Điện Biên

Lễ hội té nước của đồng bào dân tộc Lào ở Điện Biên

Sáng 6/4, đồng bào dân tộc Lào ở bản Pa Xa Lào, xã biên giới Pa Thơm, huyện Điện Biên (Điện Biên) tổ chức Tết truyền thống Khăm bản (Hội té nước). Đây là một trong những lễ hội quan trọng nhất trong năm của dân tộc Lào với mục đích cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng ấm no, hạnh phúc.

Các đội thi gói bánh chưng. Ảnh: Trung Kiên - TTXVN

Hấp dẫn Hội thi bánh dân gian Nam Bộ

Trong khuôn khổ Lễ hội bánh dân gian Nam Bộ, sáng 6/4, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Cần Thơ phối hợp Sở Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thi bánh dân gian và cây cảnh bonsai Đền Hùng Cần Thơ năm 2025.

Các đội quyết tâm thi đấu và giành chiến thắng ngay ở những vòng đua đầu tiên. Ảnh: Tạ Toàn - TTXVN

Mãn nhãn với cuộc đua bơi chải trên hồ Công viên Văn Lang

Trong khuôn khổ các hoạt động Giỗ Tổ Hùng Vương và Tuần văn hóa, du lịch - Đất Tổ năm 2025, sáng 6/4, Ban Tổ chức Giỗ Tổ Hùng Vương và Tuần Văn hóa Du lịch - Đất Tổ 2025 tổ chức Hội thi bơi chải mở rộng trên hồ công viên Văn Lang, thành phố Việt Trì (Phú Thọ).

Bảo tồn và phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt

Bảo tồn và phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt không chỉ là nét đẹp văn hóa tâm linh đặc sắc mà còn thể hiện truyền thống yêu nước, uống nước nhớ nguồn của dân tộc. Việc Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại càng khẳng định ý nghĩa, tầm quan trọng của di sản trong đời sống văn hóa của người dân.

Đồng bào dân tộc Khmer trên địa bàn tỉnh Bạc Liêu được nghỉ Tết cổ truyền Chôl Chnăm Thmây trong 3 ngày

Đồng bào dân tộc Khmer trên địa bàn tỉnh Bạc Liêu được nghỉ Tết cổ truyền Chôl Chnăm Thmây trong 3 ngày

Chiều 4/4, theo thông tin từ Văn phòng UBND tỉnh Bạc Liêu, Chủ tịch UBND tỉnh Bạc Liêu vừa ban hành công văn số 1260/UBND-NC về việc chỉ đạo triển khai thực hiện một số nội dung mừng Tết cổ truyền Chôl Chnăm Thmây năm 2025 của đồng bào dân tộc Khmer trên địa bàn tỉnh.

Độc đáo văn chương trong Gốm Thiệp

Độc đáo văn chương trong Gốm Thiệp

Ngày 4/4/2025, triển lãm Gốm Thiệp bắt đầu mở cửa tự do cho những người yêu mỹ thuật tới thưởng lãm tại địa chỉ 22 Hàng Buồm, Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Tổ chức Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam (19/4) năm 2025

Tổ chức Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam (19/4) năm 2025

Từ ngày 17/4 đến ngày 21/4, tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Ban Quản lý Làng Văn hóa – Du lịch các Dân tộc Việt Nam sẽ tổ chức “Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam” 19/4 năm 2025.

Độc đáo bài văn bia được khắc trên núi đá từ 700 năm trước

Độc đáo bài văn bia được khắc trên núi đá từ 700 năm trước

Bia Ma Nhai là một chứng tích lịch sử duy nhất còn lại trên mảnh đất Con Cuông, Nghệ An được khắc vào núi đá, có niên đại cách ngày nay gần 700 năm (1335). Năm 2011, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận bia Ma Nhai là Di tích lịch sử cấp quốc gia.

Phú Thọ: Hoành tráng đêm khai mạc “Sắc màu Du lịch Đất Tổ”

Phú Thọ: Hoành tráng đêm khai mạc “Sắc màu Du lịch Đất Tổ”

Tối 3/4 (tức mùng 6/3 Âm lịch), Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ tổ chức khai mạc chương trình "Sắc màu Du lịch Đất Tổ" và phát động hưởng ứng Chương trình kích cầu Du lịch năm 2025 với chủ đề "Phú Thọ - Đi để yêu". Đây là sự kiện tiêu biểu nằm trong chuỗi các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch phục vụ du khách về dự Giỗ Tổ Hùng Vương và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ năm Ất Tỵ 2025.

Lễ hội Bạch Đằng: Tôn vinh lịch sử, khơi dậy niềm tự hào dân tộc

Lễ hội Bạch Đằng: Tôn vinh lịch sử, khơi dậy niềm tự hào dân tộc

Sông Bạch Đằng không chỉ là chứng nhân lịch sử mà còn là biểu tượng của lòng yêu nước và tinh thần quật khởi của dân tộc Việt Nam. Đây là nơi đã diễn ra 3 trận thủy chiến vang dội, khắc ghi chiến công anh hùng của ông cha ta trong công cuộc chống ngoại xâm. Đây là lời tri ân được nhấn mạnh tại Lễ Khai hội truyền thống Bạch Đằng năm 2025 được thị xã Quảng Yên (tỉnh Quảng Ninh) tổ chức tại Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Bạch Đằng tối 3/4.

Khơi mạch nguồn tranh dân gian Làng Sình

Khơi mạch nguồn tranh dân gian Làng Sình

Từ khởi nguồn là loại tranh dùng để thờ cúng trong dân gian từ hơn 400 năm trước, tranh dân gian Làng Sình trải qua nhiều thăng trầm, đến nay vẫn có sức sống, chậm rãi hòa vào dòng chảy văn hóa dân gian vùng đất Huế.

Phát huy giá trị văn hóa Chăm Pa trên vùng đất Phú Yên

Phát huy giá trị văn hóa Chăm Pa trên vùng đất Phú Yên

Phù điêu Kala Núi Bà (Phú Yên) thuộc nền văn hóa Chăm Pa là một trong 33 hiện vật, nhóm hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1712/QĐ-TTG ngày 31/12/2024. Để phát huy những giá trị văn hóa lịch sử này, tỉnh đã tăng cường công tác tuyên truyền, quảng bá; đồng thời tiếp tục nghiên cứu các hiện vật khác nhằm lưu giữ, tôn vinh giá trị văn hóa Chăm Pa trong dòng chảy lịch sử địa phương.

Các hoạt động tháng 4 với chủ đề “Sắc màu văn hoá các dân tộc Việt Nam” tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam

Các hoạt động tháng 4 với chủ đề “Sắc màu văn hoá các dân tộc Việt Nam” tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam

Từ ngày 1/4 đến ngày 4/5, tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội) sẽ diễn ra các hoạt động tháng 4 với chủ đề “Sắc màu văn hoá các dân tộc Việt Nam”. Các sự kiện văn hóa góp phần hưởng ứng tôn vinh Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam (19/4). Qua đó giới thiệu nét văn hóa, phong tục tập quán của đồng bào các dân tộc tại “Ngôi nhà chung” của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, góp phần quảng bá, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của các dân tộc, tăng cường giao lưu giữa các dân tộc, đa dạng phong phú các hoạt động thu hút khách du lịch trong dịp nghỉ lễ.

Khánh thành nhà rông thôn Kon Leang

Khánh thành nhà rông thôn Kon Leang

Chiều 30/3, Công đoàn Văn phòng Trung ương Đảng phối hợp với Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam và Ủy ban nhân dân huyện Kon Plông (tỉnh Kon Tum) tổ chức Lễ khánh thành nhà rông thôn Kon Leang (thị trấn Măng Đen).