Người Xê - Đăng ở Nam Trà My

Đồng bào dân tộc Xê-đăng sinh sống chủ yếu tại 3 xã: Trà Cang, Trà Nam và Trà Linh thuộc huyện miền núi Nam Trà My (Quảng Nam). Với tập quán canh tác trên các thửa ruộng bậc thang, xung quanh là plơi (làng) nên nhiều giá trị văn hóa gắn liền với quá trình canh tác của họ vẫn được giữ gìn khá nguyên vẹn.

Nguoi Xe - Dang o Nam Tra My hinh anh 1Ngoài trồng trọt và canh tác nương rẫy quanh làng, người Xê-đăng còn dựa vào các thung lũng để làm ruộng bậc thang, ổn định cuộc sống. Ảnh: Khánh Nguyên

Người Xê-đăng thường sống theo plơi, mỗi plơi có khoảng 15 - 20 nóc nhà, mỗi nóc lại có 8 - 10 người. Họ thường ở trong các nhà sàn, mái thấp, lợp bằng lá và dựng rất gần nhau, xen vào giữa là kho thóc của từng gia đình. Mỗi plơi thường có một ngôi nhà sàn dựng ở giữa làm nơi tập hợp vui chơi của mọi người. Đây cũng là nơi tiến hành các nghi lễ truyền thống, nhất là lễ hội đâm trâu.

Nguoi Xe - Dang o Nam Tra My hinh anh 2Không còn sinh sống ở vùng biệt lập, nhiều bản làng người Xê-đăng bây giờ đã có đường bê tông, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, đem lại cuộc sống mới cho đồng bào. Ảnh: Khánh Nguyên

Trong tín ngưỡng của người Xê-đăng, sản xuất nông nghiệp thuận lợi, lúa - ngô (bắp) đầy kho là do thần lúa ban tặng nên những lúc được mùa, họ thường tổ chức Lễ mừng lúa mới với nghi thức rước “hồn lúa” diễn ra khá trang trọng. Theo già làng Hồ Văn Bông ở thôn 1, xã Trà Linh, người Xê-đăng cho rằng, “hồn lúa” thường trú ngụ trong một giống lúa xưa nhất và được trồng riêng trong một mảnh đất thiêng trên rẫy. Vì vậy, trong nghi thức luôn có tục căng dây đưa “hồn lúa” về kho và được tổ chức khá chu đáo.

Nguoi Xe - Dang o Nam Tra My hinh anh 3Phụ nữ Xê-đăng trình diễn cách thức giã gạo tại không gian văn hóa truyền thống. Ảnh: Khánh Nguyên

Hiện nay, đồng bào Xê đăng ở Nam Trà My thường trồng một số loại cây làm “nhân ngãi” cho lúa như: hành, nghệ, mào gà… Các cây chọc lỗ dùng xong được dựng lại tại chỗ để bảo vệ “hồn lúa”. Lúa giống được để vào chiếc gùi dưới chân cây nêu, trên ngọn có cắm bông lau tượng trưng cho hoa lúa, các gia đình trong nóc sẽ được phát giống lúa đó để trồng trên rẫy. Họ cũng giữ lại một ít lúa để làm cơm dâng thần linh, tiễn đưa “hồn lúa” lên rẫy và mời bạn bè thưởng thức.

Nguoi Xe - Dang o Nam Tra My hinh anh 4Tái hiện nghi thức cúng máng nước, cầu mong cho dân làng một năm mới an khang, thịnh vượng. Ảnh: Khánh Nguyên

Cũng như các dân tộc anh em khác, người Xê-đăng có những nghi lễ dân gian truyền thống. Theo kinh nghiệm cổ truyền, mùa lao động sản xuất được báo hiệu bằng tiếng sấm đầu năm. Vào những ngày trăng tròn tháng 3, họ lại tổ chức Lễ cúng máng nước. Máng nước tượng trưng cho sự sống của cả làng, cúng máng nước là một hình thức củng cố cộng đồng làng, con cháu đi làm ăn xa, những người đi lấy chồng hay ở rể các làng xa đều về họp mặt.

Nguoi Xe - Dang o Nam Tra My hinh anh 5Cùng với bảo tồn văn hóa vật thể, người Xê-đăng rất có ý thức giữ gìn các giá trị truyền thống, đặc biệt là nghề dệt thổ cẩm, đan lát, rèn thủ công…. Ảnh: Khánh Nguyên

Ngoài các tín ngưỡng liên quan đến lúa, người Xê-đăng còn có tục trồng cây gạo khi lập làng mới với quan niệm có thần linh trú ngụ, tượng trưng cho sự trường sinh bất tử. Tới làng của người Xêđăng, nếu có nhiều cây gạo to có nghĩa là họ đã cư trú ở đó lâu đời. Cây gạo cũng tượng trưng cho quê hương xưa của tổ tiên người Xê-đăng.

Nguoi Xe - Dang o Nam Tra My hinh anh 6Những năm gần đây, từ cây sâm Ngọc Linh, người Xê-đăng đã đổi đời thực sự. Nhiều người Xê-đăng trở nên giàu có với vườn sâm lên đến hàng chục tỷ đồng. Ảnh: Khánh Nguyên

Dù trải qua nhiều thế hệ, nhiều tháng năm nhưng đến nay, những tín ngưỡng dân gian của người Xê-đăng cùng các nghi thức dân gian đặc sắc vẫn luôn tồn tại, góp phần vào sự đa dạng văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Khánh Nguyên

Tin liên quan

Nghề rèn của người Xơ Đăng ở Măng Ri

Đối với đồng bào Xơ Đăng ở xã Măng Ri, huyện Tu Mơ Rông (Kon Tum) nghề rèn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những vật dụng rèn ra, như cuốc, dao, liềm, bên cạnh để phục vụ lao động sản xuất, sinh hoạt cho gia đình, bà con còn bán hoặc đổi lấy cây sâm Ngọc Linh giống về trồng. Cứ thế, qua thời gian, nhờ nghề rèn, cuộc sống nhiều hộ gia đình dần trở nên khấm khá hơn…


Tập tục rào làng của người Xơ Đăng ở Kon Tum

Rào làng là tập tục lâu đời của đồng bào Xơ Đăng. Ngày nay, ít làng còn duy trì tập tục rào làng, nhưng đây vẫn là một trong những nét độc đáo trong tín ngưỡng tâm linh của người Xơ Đăng để lại.


Cồng chiêng trong đời sống của người Xơ Đăng

Cũng giống như các dân tộc thiểu số khác ở Tây Nguyên, dân tộc Xơ Đăng sử dụng nhiều loại nhạc cụ phục vụ cho nhu cầu ca múa hát. Người Xơ Đăng coi cồng chiêng là biểu tượng cho cuộc sống của dân tộc. Chỉ cần nghe tiếng chiêng, người Xơ Đăng có thể nhận ra cộng đồng đang thực hiện những nghi lễ hay hoạt động văn hóa nào.


Tái hiện Lễ mừng lúa mới dân tộc Xơ Đăng tỉnh Kon Tum

Ngày 21/10/2018 tại Làng Văn hoá - du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội), Lễ hội mừng lúa mới của đồng bào Xơ Đăng tỉnh KonTum được tái hiện. Đây là một trong những lễ hội thường được người Xơ Đăng tổ chức vào khoảng tháng 10 (âm lịch) khi lúa chín rộ và đồng bào Xơ Đăng bắt đầu việc thu hoạch, mở hội ăn mừng lúa mới.



Đề xuất